Health Tips
Stay healthy by reading wellness advice from our top specialists.
Published  
Dr. HelloDox Care #
HelloDox Care
Consult



हृदय रोग

हृदय :
मानवाचे हृदय कसे आहे, त्याचे कार्य कसे चालते यासंबधीची माहिती यामध्ये दिली आहे.

जन्मजात हृदयदोष :
जन्मजात हृदयदोष हे जन्माच्या वेळीच्या हृदयातील दोषांमुळे होतात.

ह्रयूमॅटिक हृदयविकार :
ह्रयूमॅटिक हृदयविकार एक असा रोग आहे जो, घशात स्ट्रेप्टोकोकल बॅक्टेरियाच्या संक्रमणामुळे सुरु होतो व हृदयाच्या झडपा निकामी होतात.(पडद्यासारख्या झडपा ज्यामुळे रक्ताचा उलटा प्रवाह रोखला जातो.)

हृदयविकार :
हृदयाला प्राणवायूयूक्त रक्तपुरवठा करणाऱ्या शुध्द रक्तवाहिन्यांना हृदयधमन्या असे म्हणतात. अशा धमन्यांमध्ये अडथळे येऊ लागले तर हृदयाला रक्त मिळत नाही ह्यालाच हृदयविकार म्हणतात. हृदयाला रक्तपुरवठा करणा-या रक्तवाहिन्यांत चरबीचे थर जमतात. यामुळे रक्तप्रवाहात अडथळे निर्माण होतात.

हृदयावरणातील उत्प्रवाह :
हृदयावरणातील उत्प्रवाह म्हणजे हृदयावरण पोकळीमध्ये वाजवीपेक्षा जास्त प्रमाणात द्रव साठणे.

हार्ट फेल्‍युअर :
‘हार्ट फेल्‍युअर’ चा सरळ अर्थ म्‍हणजे तुमचे हृदय जितक्‍या चांगल्‍या प्रकारे करायला पाहिजे तसे रक्‍त पंप करू शकत नाही.

मेद आणि कोलेस्‍ट्रॉल :
या विभागामध्ये हृदयाला आवश्यक इतके मेद आणि कोलेस्ट्रॉल याची मात्रा किती असावी याची माहिती दिली आहे.

ह्रदयरोगापासून बचाव :
ह्रदयरोग हे मरणाचे एक मुख्‍य कारण असू शकते. पण, आपण आजच एका आरोग्‍यपूर्ण जीवनशैलीचा अंगीकार करून भविष्यातील ह्रदयसंबंधी समस्‍यांना टाळू शकतो.

अतिरक्तदाब व हृदयविकार :
रक्त सगळीकडे पोहोचायचे तर रक्तप्रवाहामध्ये काही दाब असणे आवश्यक आहे.

हृदयवेदना उर्फ अंजायना :
छातीचे प्रत्येक दुखणे हे काही हृदयाचे नसते. छातीत दुखण्याची अनेक कारणे आहेत.

सांधेहृदयताप :
हा आजार खूप विचित्र आहे. यात एका विशिष्ट जिवाणूंमुळे घशाला सूज येते.

हृदयाच्या झडपांचे आजार :
झडपांच्या आजाराचे व बिघाडाचे सांधेहृदयताप हे सर्वात प्रमुख कारण आहे.

कारणे हृदयाला रक्तपुरवठा करणा-या रक्तवाहिन्यांत चरबीचे थर जमतात. यामुळे रक्तप्रवाहात अडथळे निर्माण होतात. रक्तपुरवठा कमी झाला, की थोडया श्रमाने देखील हृदयाला प्राणवायू कमी पडायला लागतो. जेव्हा हृदयाला जास्त कामाची गरज लागते त्या वेळी (उदा. व्यायाम, थंडीचे वातावरण, भीती भावना अनावर होणे, इ.) ही कमतरता जाणवू लागते. प्रत्यक्ष हृदयविकाराचा झटका येण्याच्या आधी बरेच दिवस रक्तवाहिन्यांमधील दोष सुरू झालेले असतात. हृदयाचा रक्त पुरवठा खंडित होण्यामागे कारणे असू शकतात.

(अ) कॉरोनरी म्हणजे हृदयाच्या रक्तवाहिन्यात चरबीचे थर जमून त्या आतून गंजतात व अरुंद होतात. रक्तामध्ये चरबीचे प्रमाण वाढणे आणि धूम्रपान ही यामागची दोन प्रमुख कारणे आहेत.
(ब) अति रक्तदाबामुळे हृदयावर जादा लोड/दबाव येतो त्यासाठी लागणारा हृदयाचा रक्तप्रवाह कमी पडतो.
(क) कधीकधी भावनिक ताण (राग, भीती) अचानक येऊन कमकुवत हृदय बंद पडते. (सिनेमात असे प्रसंग नेहमी असतात.)
(ड) शक्यतेपेक्षा अधिक श्रम व जोर लावणे, काम/व्यायाम करणे. विशेष करून थंडीच्या वातावरणात असे केल्यामुळे रक्तपुरवठयाची वाढीव मागणी पूर्ण करता न आल्याने हृदयविकाराचा झटका येऊ शकतो.
(इ) रक्ताच्या बारीक गाठी हृदय-रक्तवाहिन्यात अडकून प्रवाह बंद पडणे. हृदयवेदना रक्तपुरवठा काही सेकंद कमी पडला आणि परत चालू झाला तर हृदयाच्या जागी नुसती वेदना जाणवते. ही वेदना अगदी खोल घुसणारी, प्रचंड दाब असल्यासारखी जाणवते. या वेदनेला आपण हृदयवेदना असे म्हणू या. ही अगदी तीव्र कळ असते. या'हृदयवेदनेची' विशिष्ट जागा, स्वरूप यांवरून ती ओळखता येते. या अवस्थेत रुग्णाला योग्य उपचार व विश्रांती मिळाल्यास पुढचे नुकसान थोडे तरी टळू शकते. रक्तपुरवठा कमी किंवा बंद अशा अवस्थेत जास्त वेळ गेला तर हृदयाच्या संबंधित स्नायूच्या पेशी मरतात. मग ही वेदना दोन तीन दिवस तशीच राहते. त्याचबरोबर दम लागणे, घाबरे होणे, छातीत धडधडणे, (किंवा नाडीचे ठोके कमी पडणे), खूप घाम, इत्यादी लक्षणे दिसतात. जर हृदयाच्या स्नायूंचा मोठा भाग निकामी झाला असेल तर हृदयक्रिया बंद पडून मृत्यूही येऊ शकतो. काही वेळा झोपेत किंवा विश्रांतीतही हृदयविकाराचा झटका येऊ शकतो. रक्तपुरवठा बंद पडून मृत झालेल्या स्नायूंचे पाच-सहा आठवडयांत एका वेगळया प्रकारच्या चिवट पेशीमध्ये रुपांतर होते. तो भाग जोडपेशींनी भरून येतो. म्हणजे जखम भरून आल्यावर जो पांढरट सांधणारा भाग दिसतो तसा प्रकार होतो. ह्या भागाची स्नायूंप्रमाणे हालचाल होत नाही, पण हृदयात इतर उरलेल्या स्नायूभागांची वाढ होऊन काम चालू राहते. एकदा हृदयविकाराचा झटका येऊन गेल्यानंतर तो परत येण्याची शक्यता असते.

रोगनिदान
पहिल्यांदा हृदयविकाराचा हा त्रास होतो तेव्हा ओळखण्यासाठी हृदयवेदनेची जागा व स्वरूप महत्त्वाचे असते. ही कळ छातीच्या मध्यभागापासून निघून डाव्या हाताच्या छातीलगतच्या बाजूला येते. याच्याबरोबर दम लागणे,घाम, इत्यादी त्रास असतो. - कधी कधी छातीत नुसतीच जळजळ किंवा खूप दम लागणे, पाठीकडे खूप दुखणे अशा प्रकारची लक्षणे दिसतात. - काही जणांना काहीही लक्षण न जाणवताही हृदयविकाराचा झटका येतो (पण ते जाणवत नाही). निदान होण्यासाठी तज्ज्ञाकडून तपासणी आवश्यक आहे. - हृदयाचा आलेख (इसीजी) यांच्या मदतीने निदान होते. इसीजी म्हणजे हृदयाच्या सततच्या सूक्ष्म विद्युतप्रवाहांचा आलेख असतो. या आलेखातील बदलांवरून इतरही काही निष्कर्ष काढता येतात (उदा. हृदयाचा आकार, निरनिराळया कप्प्यांचे परस्पर संबंध, इ. - रक्ततपासणीमध्ये काही विशिष्ट द्रव्ये वाढलेली दिसतात.

तपासण्या
हृदयविकारामध्ये केल्या जाणा-या तपासण्या
1. ECG कार्डिओग्राम: ह्या तपासणीमध्ये रुग्णाच्या दोन हात (मनगटे), दोन पाय (घोटे) व छातीवर इलेक्ट्रोडस् जोडतात. हृदयाच्या क्रिया या हृदयात सौम्य स्वरुपात निर्माण होणा-या विद्युतप्रवाहाने चालतात. या क्रियेचा आलेख म्हणजेECG. हृदयविकाराचा झटका,हृदयाच्या तालबध्दतेत निर्माण झालेले दोष,हृदयाच्या कप्प्यांमध्ये निर्माण झालेले दोष, इ. माहिती या तपासणीत मिळते.
2. स्ट्रेस टेस्ट : यात रुग्णास इलेक्ट्रोडस् लावून एका फिरणा-या पट्टयावर चालवतात व एकीकडे त्याचा ECG घेत असतात. व्यायामामुळे हृदयावर कामाचा बोजा वाढल्यावर स्थिर अवस्थेत न सापडलेले दोष स्ट्रेस टेस्ट मध्ये सापडतात.
3. स्ट्रेस थॅलियम/परफ्यूजन टेस्ट : यात रेडिओऍक्टिव्ह पदार्थ इंजेक्शनद्वारे रक्तात देतात व हृदयामध्ये त्याचे चलनवलन बघतात.
4. ऍंजियोग्राफी : हृदयविकारामध्ये ही तपासणी करतात. हृदयाच्या रक्तवाहिन्या सक्षमतेने काम करतात की नाही हे यात समजते. रक्तवाहिन्या अरुंद झाल्यास हृदयविकाराचा धोका असतो. त्यामुळे एक किंवा अधिक रक्तवाहिन्या तुंबल्या असतील तर त्यानुसार ऍंजिओप्लास्टी किंवा बायपास सर्जरीची जरुरी लागते.

हृदयविकाराच्या झटक्यावरचा उपचार रुग्णालयात, तज्ज्ञ डॉक्टरांकडूनच करावा लागतो. रुग्णालयातही असे रुग्ण दगावण्याचे प्रमाणही बरेच असते.
प्रथमोपचार :
हृदयविकाराचा झटका येण्याआधी अनेक रुग्णांमध्ये हृदयविकाराची लक्षणे दिसून येतात. यामध्ये जरा चालल्यावर छातीत मध्यभागी दुखणे, छातीवर दाब आल्यासारखे, घुसमट झाल्यासारखे वाटणे, इ. अशा त्रासावर एक अत्यंत प्राथमिक उपयुक्त साधन म्हणजे हृदयाच्या रक्तवाहिन्या सैल व रुंद करून रक्तप्रवाह सुधारणारे एक औषध-नायट्रेटची गोळी. हृदयवेदना आल्याआल्या ही गोळी लगेच जिभेखाली धरावी. काही सेकंदात औषध विरघळून जिभेखालच्या केशवाहिन्यांत शिरून रक्तात पसरते. रक्तावाटे हृदयाच्या रक्तवाहिन्यांत औषध पोचून तिथला रक्तपुरवठा सुधारतो. याबरोबर वेदना कमी होते. यावरून वेदना हृदयविकाराची आहे हे निश्चित कळते. त्याबरोबरच पुढील नुकसान टळते व हृदयपेशी तग धरू शकतात. त्याचबरोबर वेदना सुरु झाल्यापासून रुग्णास झोपवून ठेवावे. कमीत कमी हालचाल करु द्यावी. पुढील सल्ल्यासाठी तज्ज्ञाकडे पाठवावे. हृदयविकाराची शक्यता क्वचित असली तरी ही अत्यंत स्वस्त असलेली गोळी नेहमी जवळ ठेवावी. यामुळे वेळप्रसंगी कोणालाही अत्यंत मोठी मदत होऊ शकेल. हृदयविकाराच्या रुग्णांनीही ही गोळी सदैव जवळ बाळगण्याची गरज आहे. या गोळीने रुग्णास जीवदान मिळू शकेल.
या गोळीबरोबरच ऍस्पिरिनची एक गोळी चूर्ण करून पाण्यात मिसळून लगेच द्यावी. यामुळे रक्त जास्त प्रवाही होते व नुकसान टळते. यासाठी ऍस्पिरिनच्या लहान गोळया मिळतात.

उपचार :
एकदा हृदयविकार झाला, की त्याचे परिणाम व पुढचे सर्व उपचार अत्यंत अवघड असतात. कधी रक्तवाहिन्या इतक्या निकामी होतात, की रक्तवाहिन्यांवर प्रत्यक्ष शस्त्रक्रिया करून रक्ताला नवीन वाट करून देणे किंवा आतली चरबी खरवडून काढणे हेच उपाय उरतात. याशिवाय परत हृदयविकाराचा झटका येऊ नये म्हणून सतत गोळया घेत राहावे लागते.

प्रतिबंध :
- हृदयविकाराचे प्रमाण श्रीमंत-प्रगत समाजात वाढत आहे. अतिरक्तदाब हे हृदयविकाराचे एक महत्त्वाचे कारण आहे. दुसरे म्हणजे मांसाहारी जेवणाचा अतिरेक, चरबीयुक्त पदार्थ खात राहणे, वनस्पती तूप, इत्यादींमुळे रक्तातले चरबीचे प्रमाण वाढत जाते. हे चरबीचे थर रक्तवाहिन्यांत जमत जातात. हे या आजाराचे मुख्य कारण आहे.
- आहारावर नियंत्रण, शारीरिक कष्ट-व्यायाम आणि मानसिक आरोग्य या मार्गांनीच हृदयविकार टाळता येतील.
- योग्य आहार-विहार, तंबाखू, धुम्रपान टाळावे. उचित व्यायाम आणि मानसिक संतुलन याद्वारे हृदयविकार टाळता येतात. तसेच असलेला आजार हळूहळू बरा करता येतो. याबद्दल अगदी थोडक्यात पाहू या.

आहार :
- आहारात चरबी/तेल कमीतकमी वापरणे, कमी खाणे हे महत्त्वाचे. प्राणिज चरबी (मांसाहार, अंडे, इ.) वनस्पती तूप, बरीच तेले ही हृदयास हानीकारक असतात. त्यांचा वापर मर्यादित करावा किंवा टाळावाच. सोबत चांगली, मध्यम, वाईट तेलांचा एक तक्ता दिला आहे. मांसाहार टाळावा हे चांगले.
- श्रमाच्या व कष्टाच्या मानाने खाणे योग्य असावे. सर्व जादा अन्न शरीरात चरबीच्या रुपात साठते.
- भाज्या, फळे यांत चोथा जास्त, ऊर्जा कमी असते. असा आहार जास्त चांगला ठरतो.

व्यायाम :
व्यायामाची मूलतत्त्वे वेगळया प्रकरणात दिली आहेत. इथे एवढे सांगणे पुरेल की निदान रोज किमान अर्धा तास चालणे हे अशा रुग्णांना आरोग्यासाठी आवश्यक आहे.



मायोकार्डिटिस/ कार्डिओमायोपॅथी :

कार्डिओमायोपॅथी लक्षण
खालील वैशिष्ट्ये कार्डिओमायोपॅथी दर्शवितात:
- द्रवपदार्थ तयार होण्यामुळे ओटीपोटात सूज येणे.
- सौम्यता किंवा विश्रांतीसह श्वास.
- पाय, पाय आणि पायांचा सूज.
- खाली पडताना खोकला.
- थकवा.
- अनियमित हृदयाचा ठोका.
- छाती दुखणे.
- चक्कर येणे.
- हलकेपणा
- फॅनिंग
कार्डिओमायोपॅथी कोणतीही शारीरिक लक्षणे दर्शवत नसेल तरीही रुग्णांमध्ये उपस्थित राहू शकतो.

कार्डिओमायोपॅथी चे साधारण कारण
कार्डिओमायोपॅथी चे साधारण कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:
- दीर्घकालीन उच्च रक्तदाब
- मागील हृदयविकाराचा झटका पासून हृदय टिशू नुकसान
- हृदय वाल्व समस्या
- लठ्ठपणा
- संयोजी ऊतक विकार


कार्डिओमायोपॅथी चे सर्वसाधारण कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:
- आवश्यक जीवनसत्त्वे किंवा खनिजांच्या पौष्टिक कमतरता.
- गर्भधारणेची गुंतागुंत
- बर्याच वर्षांपासून खूप दारू पिणे.
- कोकेन आणि एम्फेटामाइन्स वापर
- अॅनाबॉलिक स्टेरॉईड्सचा अत्यधिक वापर
- केमोथेरपी औषधे वापरणे
- कॅन्सर उपचार करताना विकिरण प्रदर्शनासह


खालील घटक कार्डिओमायोपॅथी ची शक्यता वाढवू शकतात:
- कौटुंबिक इतिहास
- उच्च रक्तदाब
- लठ्ठपणा
- दारू
- कर्करोग उपचार
- मधुमेह
- थायरॉईड विकार
- हिमोक्रोमैटॉसिस

कार्डिओमायोपॅथी टाळण्यासाठी संभव आहे?
होय, कार्डिओमायोपॅथी प्रतिबंधित करणे संभव आहे. खालील गोष्टी करून प्रतिबंध करणे शक्य आहे:
- कार्डियाक फंक्शन मॉनिटरिंग
- केमोथेरपी डोस मर्यादित
- अँथ्रासाइक्लिन अॅनालॉग आणि कार्डियोप्रोटक्टंट्सचा वापर
- बायोमार्कर्स द्वारे कार्डियोटॉक्सिसिटीचा प्रारंभिक शोध

कार्डिओमायोपॅथी ची शक्यता आणि प्रकरणांची संख्या
खालीलप्रमाणे जगभरात प्रत्येक वर्षी कार्डिओमायोपॅथी प्रकरणांची संख्या दिसली आहेत:
- 50 के - 500 के दरम्यान सामान्य नाहीत

सामान्य वयोगटातील जमाव
- कार्डिओमायोपॅथी कोणत्याही वयात होऊ शकतो.

सामान्य लिंग
- कार्डिओमायोपॅथी कोणत्याही लिंगात होऊ शकतो.

प्रयोगशाळेतील चाचण्या आणि कार्यपध्दती कार्डिओमायोपॅथी चे निदान करण्यासाठी
प्रयोगशाळेतील चाचण्या आणि प्रक्रियांचा वापर कार्डिओमायोपॅथी शोधण्यासाठी केला जातो:
- चेस्ट एक्स-रे: हृदयाच्या प्रतिमा दर्शविण्यासाठी
- इकोकार्डियोग्रामः हृदयाच्या प्रतिमा तयार करणे
- इलेक्ट्रोकार्डियोग्राम: हृदयाच्या विद्युतीय क्रियाकलाप तपासण्यासाठी
- ट्रेडमिल तणाव चाचणी: हृदयाच्या लयच्या लक्षणांवर लक्ष ठेवण्यासाठी
- हृदयाच्या कॅथीटेरायझेशन: हृदयाची बायोप्सी प्रतिमा तयार करणे
- कार्डियाक चुंबकीय अनुनाद इमेजिंग (एमआरआय): कार्डियोमायोपॅथीचे निदान करण्यासाठी
- रक्त तपासणी: मूत्रपिंड, यकृत आणि थायरॉईड कार्ये तपासण्यासाठी

कार्डिओमायोपॅथी च्या निदान साठी वैदय
जर रुग्णांना कार्डिओमायोपॅथी चे लक्षण असतील तर खालील तज्ञांना भेट द्यावे:
- कार्डिओलॉजिस्ट

उपचार न केल्यास कार्डिओमायोपॅथी च्या अधिक समस्या
होय, जर उपचार न केल्यास कार्डिओमायोपॅथी गुंतागुंतीचा होतो. कार्डिओमायोपॅथी वर उपचार न केल्यास, उद्भवणार्या गुंतागुंती आणि समस्यांची सूची खाली दिली आहे:
- हृदय अपयशी
- रक्ताच्या गुठळ्या
- हृदय वाल्व समस्या
- हृदयक्रिया बंद पडणे
- घातक असू शकते

कार्डिओमायोपॅथी वर उपचार प्रक्रिया
कार्डिओमायोपॅथी वर उपचार करण्यासाठी खालील पद्धतींचा उपयोग केला जातो:
- लागू होणारे कार्डियोव्हर्टर-डिफिब्रिलेटर (आयसीडी): असामान्य हृदय ताल नियंत्रित करण्यासाठी
- सेप्टाल मायटेक्टॉमी: दोन तळाच्या हृदयाच्या कक्षे वेगळे करणारी घट्ट हृदय स्नायूची भिंत काढून टाका
- सेप्टाल पृथक्करण: घट्ट हृदयाच्या स्नायूचा एक छोटा भाग नष्ट करणे
- रेडिओफ्रीक्वेंसी उतार: असामान्य हृदयाचे ठोके नियंत्रित करण्यासाठी
- वेंट्रिकुलर असिस्ट डिव्हाइसेस (व्हीएडीएस): हृदयातून रक्त वाहणे.
- हार्ट ट्रान्सप्लंटः अंत-चरण हृदय अपयशाचा उपचार करण्यासाठी

कार्डिओमायोपॅथी साठी स्वत: घ्यावयाचि काळजी
खालीलप्रमाणे आत्म-काळजी किंवा जीवनशैलीत बदल कार्डिओमायोपॅथी च्या उपचार किंवा व्यवस्थापनास मदत करू शकतात:
- धूम्रपान सोडणे: कार्डियोमियोपॅथी व्यवस्थापित करण्यात मदत करते
- निरोगी बॉडीवेट राखून ठेवा: कार्डिओमायोपॅथी व्यवस्थापित करण्यात मदत करते
- नियमित व्यायाम करा: कार्डिओमायोपॅथी व्यवस्थापित करण्यात मदत करा
- मद्यपान मद्यपान करा: कार्डिओमायोपॅथी व्यवस्थापित करण्यात मदत करा
- तणाव टाळा: कार्डिओमायोपॅथी व्यवस्थापित करण्यात मदत करा

कार्डिओमायोपॅथी च्या उपचारांसाठी पर्यायी औषध
खालील पर्यायी औषध आणि चिकित्सा कार्डिओमायोपॅथी च्या उपचार किंवा व्यवस्थापनास मदत म्हणून ओळखले जातात:
- चीनी हर्बल औषधांचा वापर कराः हृदयाच्या विफलतेसह रूग्णांमध्ये कार्डिओमायोपॅथीचे उपचार करण्यात मदत करते.

Published  
Dr. HelloDox Care #
HelloDox Care
Consult



हृदयविकाराची लक्षणे, कारणे आणि उपाय-

आपण जसजसे मोठे होत जातो, शरीराच्या वेगवेगळ्या भागातल्या रक्तवाहिन्यांमध्ये आतून कोलेस्टेरॉलचे थर साठू लागतात, ज्यात कोरोनरी आर्टरीचा देखील समावेश असतो. त्याचा परिणाम म्हणजे रक्तपुरवठ्यात अडथळा येतो. रक्तवाहिन्यांच्या अशा पद्धतीने चिंचोळ्या होण्याला अथेरोस्क्लेरोसिस म्हणतात.
महिलांपेक्षा पुरुषांमध्ये हृदयविकार जास्त प्रमाणात आढळतो. सामान्यत: महिला सेक्स हार्मोन इस्ट्रोजन व प्रोजेस्टेरॉनमुळे सुरक्षित आहेत. याचा प्रभाव कमीत कमी पाळी जाईपर्यंत तरी राहतो.

भारतीयांसहित अनेक आशियाई विकसनशील देशांमध्ये हृदयविकाराचा धोका वाढलेला दिसून येतो.

ज्यात खालील कारणांचा समावेश आहे :

- धूम्रपान करणे
- मधुमेह
- उच्च रक्तदाब
- लठ्ठपणा
- उच्च कोलेस्टेरॉल, आणि कमी एचडीएल व वाढीव कोलेस्टेरॉल
- शारीरिक श्रमाची कमतरता
- अनुवंशिकता
- तणाव, रागीटपणा आणि चिंता
- वंशानुगत मुद्दे

काय लक्षणे असतात ?

काहीवेळा लक्षणे ओळखणे फार अवघड असते आणि अन्य लक्षणे दिसू शकतात.

सामान्यत:

- छातीच्या मध्यभागी खूप तीव्र वेदना होतात आणि श्वसनास त्रास होतो.

- घाम येणे, मळमळ आणि चक्कर येणे हीदेखील काही लक्षणे आहेत.

- साधारणपणे या वेदना छाती व पोटाच्या मधोमध किंवा पाठीच्या मणक्यात असतात.

- तिथून त्या मान किंवा डाव्या हातात जाऊ शकतात.

- इतर लक्षणे जसे मळमळ, उलट्या, अस्वस्थता, कफ, कंप अशी आहेत व या वेदना सुमारे २० मि. पेक्षा जास्त काळ टिकतात.

- काही वेळा रुग्ण पांढरा पडलेला दिसतो, रक्तदाब एकदम कमी होऊन मृत्यू येतो.

हृदयविकार कसा ओळखला जातो ?

डॉक्टर रुग्णाची सूक्ष्म तपासणी करतात आणि हृदयाची स्पंदने मोजतात आणि रक्तदाब पाहतात. इलेक्ट्रोकार्डिओग्रॅम, ईसीजी घेतला जातो ज्याने हृदयाची विद्युतीय सक्रियता टिपली जाते. ईसीजीमुळे हृदय किती व कसे स्पंदन करते ते कळते, त्यात काही असामान्य लय आहे का ते दिसते आणि जर ह्रदयविकारामुळे हृदयाच्या मांसपेशींचे नुकसान झालेले असल्यास ते दिसते. मात्र प्रारंभिक टप्प्यातल्या सामान्य ईसीजीमुळे हृदयविकाराची संभावना होत नाही हे लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे.
हृदयाच्या मांसपेशींचे नुकसान झालेले असल्यास ते रक्ताच्या परीक्षणात दिसून येते. छातीचा एक्सरेदेखील घेतला जातो. हृदयाच्या माहितीसाठी इकोकार्डिओग्रॅम करता येतो. ही एक प्रकारची स्कॅन चाचणी आहे ज्यात हृदयाच्या समुचित कार्याची माहिती मिळते.

हृदयविकाराचा झटका आल्यास रुग्णास काय प्रथमोपचार द्यावे ?
हृदयविकारावर झटकन ऊपचार मिळाल्यास जीवन वाचवता येते. जोपर्यंत वैद्यकीय मदत मिळत नाही तोपर्यंत रुग्णाला आडवे झोपवावे व त्याचे सर्व घट्ट कपडे सैल करावे. जर ऑॅक्सिजन सिलेंडर उपलब्ध असेल तर रुग्णाला त्वरित ऑक्सिजन द्यावे. जर नायट्रोग्लीसरीन किंवा सॉरबिटरेटच्या गोळ्या उपलब्ध असतील तर त्वरित त्यातील एक गोळी जिभेखाली द्यावी. पाण्यात ढवळून अ‍ॅस्प्रीन द्यावे.

हृदयविकारावर काय उपचार असतात ?

हृदयविकारावर झटकन वैद्यकीय उपचार व इस्पितळात भरती करणे गरजेचे असते. पहिले काही मिनिटे आणि तास जरा संकटपूर्ण असतात. प्राथमिक काळात कोरोनरी आर्टरीमधील अडथळे विरघळवण्यासाठी औषधे दिली जातात. हृदयाच्या स्पंदनांवर लक्ष ठेवले जाते व जर काही अनपेक्षित स्पंदने आढळली तर त्यावर उपचार केले जातात. वेदना कमी करण्याची औषधे दिली जातात व रुग्णास आराम करण्यास व झोपण्यास सांगितले जाते. जर रक्तदाब जास्त असेल तर रक्तदाब कमी करण्यासाठी औषधे दिली जातात. प्रत्येक रुग्णाची व त्याला आलेल्या हृदयविकाराची गंभीरता, हृदयाचे नुकसान आणि अडथळ्यांचे प्रमाण व रुग्णाचे वय लक्षात घेऊन ऊपचार पद्धती ठरवली जाते. कित्येक वेळा अडथळे दूर करण्यासाठी काही निश्चित प्रक्रिया आवश्यक असते. यात कोरोनरी अ‍ॅन्जियोप्लास्टी, फुग्याने वाहिकांचा अडथळा दूर करणे किंवा कोरोनरी बायपास सर्जरीचा उपयोग केला जातो.

हृदयविकारापासून बचाव कसा करता येतो?

हृदयविकारापासून ज्यांना धोका आहे किंवा वाचायचे आहे त्यांनी खालील नियम पाळावेत :

जीवनशैलीत परिवर्तन :

- आहार स्वस्थ ठेवा ज्यात चरबी आणि मीठ कमी असावे, फायबर आणि जटिल - कार्बोहायड्रेट उच्च मात्रेत असावे.

- वजन जास्त असणा-यांनी वजन कमी करावे.

- शारीरिक व्यायाम रोज करण्याचीदेखील फार गरज आहे.

- धूम्रपान करू नये व करत असल्यास त्वरित बंद करावे.

Published  
Dr. HelloDox Care #
HelloDox Care
Consult



हृदयाघात

हृदयाघात म्हणजे ह्रदयाच्या स्नायूंना रक्तपुरवठ्यातील अडथळ्यांमुळे कार्यक्षमता कमी होऊन त्यांचे काम विस्कळीत होणे होय.

जोखिमा
महिलांपेक्षा पुरुषांमध्ये हृदयविकार जास्त प्रमाणात आढळतो. सामान्यत: महिला स्त्री-संप्ररके इस्ट्रोजन व प्रोजेस्टेरॉनमूळे सुरक्षित आहेत. ह्याचा प्रभाव कमीतकमी पाळी जाईपर्यंत तरी राहतो. भारतासहित अनेक आशियाई विकासनशील देशांमध्ये हृदयविकाराचा धोका वाढलेला दिसून येतो. ज्यात खालील कारणांचा समावेश आहे :

- धूम्रपान करणे
- मधूमेह
- उच्च रक्तदाब
- लठ्ठपणा
- उच्च कोलेस्ट्रॉल, आणि कमी एचडीएल व वाढीव कोलेस्ट्रॉल
- शारिरीक श्रमाची कमतरता
- आनुवंशिकता
- तणाव, रागीटपणा आणि चिंता

लक्षणे
काहीवेळा लक्षणे ओळखणे फार अवघड असते आणि अन्य लक्षणे दिसू शकतात. सामान्यतः

- छातीच्या मध्यभागी खूप तीव्र वेदना होतात आणि श्वसनास त्रास होतो.
- घाम येणे, मळमळ आणि चक्कर येणे ही देखील काही लक्षणे आहेत.
- साधारणपणे या वेदना छाती व पोटाच्या मधोमध किंवा पाठीच्या मणक्यात असतात तिथून त्या मान किंवा डाव्या हातात जाऊ शकतात.
- उलट्या
- अस्वस्थता
- कफ
- कंप
अशी आहेत व ह्या वेदना सुमारे २० मिनिटापेक्षा जास्त काळ टिकतात. काही वेळा रुग्ण पांढरा पडलेला दिसतो, रक्तदाब एकदम कमी होऊन रक्तसंलयी हृदय विफलता येऊन मृत्यू येतो.

उपचार
हृदयविकारावर झटकन उपचार मिळाल्यास जीवन वाचवता येते.

- जोपर्यंत वैद्यकिय मदत मिळत नाही तोपर्यंत रुग्णाला आडवे झोपवावे व त्याचे सर्व घट्ट कपडे सैल करावे.
- जर ऑक्सिजन सिलेंडर उपलब्ध असेल तर रुग्णाला त्वरीत ऑक्सिजन द्यावे.
- जर नायट्रोग्लीसरीन किंवा सॉरबिटरेटच्या गोळ्या उपलब्ध असतील तर त्वरीत त्यातील एक गोळी जिभेखाली द्यावी.
- पाण्यात ढवळून अ‍ॅस्प्रीन द्यावे.

हृदयविकारावर झटकन वैद्यकिय उपचार व इस्पितळात भरती करणे गरजेचे असते. पहिले काही मिनीटे आणि तास जरा संकट पूर्ण असतात. प्राथमिक काळात कोरोनरी आर्टरीमधील अडथळे विरघळवण्यासाठी औषधे दिली जातात.

- डॉक्टर रुग्णाची सूक्ष्म तपासणी करतात आणि हृदयाची स्पंदने मोजतात आणि रक्तदाब पाहतात.
- इलेक्ट्रोकारडिओग्रॅम, ईसीजी घेतला जातो ज्याने हृदयाची विद्युतीय सक्रियता टिपली जाते.
- ईसीजी मुळे हृदय किती व कसे स्पंदन करते ते कळते, त्यात काही असामान्य लय आहे का ते दिसते आणि जर ह्रदयविकारामुळे हृदयाच्या मांसपेशींचे नुकसान झालेले असल्यास ते दिसते. मात्र प्रारंभिक टप्प्यातल्या सामान्य ईसीजीमुळे हृदयविकाराची संभावना होत नाही हे लक्षात ठेवणे महत्वाचे आहे. हृदयाच्या मांसपेशींचे नुकसान झालेले असल्यास ते रक्ताच्या परिक्षणात दिसून येते.
- छातीचा एक्सरेदेखील घेतला जातो.
- हृदयाच्या माहितीसाठी इकोकारडिओग्रॅम करता येतो. ही एक प्रकारची स्कँन चाचणी आहे ज्यात हृदयाच्या समुचित कार्याची माहिती मिळते.
- कोरोनरी वाहिकांमध्ये अडथळे पाहण्यासाठी कोरोनरी एंजियोग्राम काढला जातो व हा निर्णायक शाबीत होतो.

हृदयाच्या स्पंदनांवर लक्ष ठेवले जाते व जर काही अनपेक्षित स्पंदने आढळली तर त्यावर उपचार केले जातात. वेदना कमी करण्याची औषधे दिली जातात व रुग्णास आराम करण्यास व झोपण्यास सांगितले जाते.

- जर रक्तदाब जास्त असेल तर रक्तदाब कमी करण्यासाठी औषधे दिली जातात.
- प्रत्येक रुग्णाची व त्याला आलेल्या हृदयविकाराची गंभीरता, हृदयाचे नुकसान आणि अडथळ्यांचे प्रमाण व रुग्णाचे वय लक्षात घेऊन ऊपचार पद्धती ठरवली जाते.
- कित्येक वेळा अडथळे दूर करण्यासाठी काही निश्चित प्रक्रिया आवश्यक असते. ह्यात कोरोनरी एंजियोप्लास्टी, फुग्याने वाहिकांचा अडथळा दूर करणे किंवा कोरोनरी बायपास सर्जरीचा उपयोग केला जातो.

प्रतिबंध
हृदयविकारापासून ज्यांना धोका आहे किंवा वाचायचे आहे त्यांनी खालील नियम पाळावेत : जीवन शैलीत परिवर्तन:

- आहार स्वस्थ ठेवा ज्यात चरबी आणि मीठ कमी असावे, फायबर आणि जटिल कर्बोदके उच्च मात्रेत असावेत.
- वजन जास्त असणाऱ्यांनी वजन कमी करावे. 3.शारिरीक व्यायाम रोज करण्याचीदेखील फार गरज आहे.
- धूम्रपान करु नये व करत असल्यास त्वरित बंद करावे.
- मधूमेह, रक्तदाब किंवा जास्त कॅलेस्ट्रोल असणाऱ्यांनी त्यांची रोजची औषधे नियमित चालू ठेवून रोगास अटोक्यात ठेवावे.
- अ‍ॅस्पिरीन च्या किंवा इतर रक्त पातळ करणाऱ्या गोळ्या.
- स्टॅटिन प्रकारातील चरबी नियंत्रित ठेवणाऱ्या औषधी. (स्टॅटिन चा फायदा होतो कि नाही यावर मोठ्या प्रमाणात मतभेद तज्ज्ञांमध्ये असून मोठ्या क्लिनिकल ट्रायल्स नंतरच याबद्दलचे सत्य समजू शकते.)
- आहारात संतृप्तचरबी ऐवजी असंतृप्त चरबी प्रकार वापरावे. (भारतात तसेच अनेक देशात त्रास फॅट वर बंदी घालण्यात आली आहे.)



जन्मजात हृदयरोग

जगातील लाखो लोक आहेत जे सीसह जन्माला येतातआनुवंशिक हृदयरोग, त्यांच्या अंतःकरणात एक दोष द अमेरिकेच्या रोग नियंत्रणांसाठी केंद्र आणि प्रतिबंधाने असे आढळून आले आहे की, अमेरिकेतील 81 लाखांपेक्षा जास्त मुले आणि 80 लाख प्रौढ लोक कॉन्सिनेटल हार्ट डिसीझपासून ग्रस्त आहेत. निदान रोगामुळे गेल्या दशकात उपचार सुधारण्यात खूप मदत झाली आहे, ज्यामुळे त्यांच्या हृदयातील दोष असलेल्या मुलांना त्यांच्या कल्चरमध्ये टिकून राहण्याची परवानगी मिळते. तथापि, काही बाबतीत, रुग्णाला त्याच्या संपूर्ण आयुष्यासाठी त्यांच्या हृदयरोगाचा सतत काळजी घेणे आवश्यक आहे.

जन्मजात हृदयरोगात काय होते?
जन्मजात हृदयरोग हा जन्मापासून हृदयातील एक दोष किंवा विकृती आहे. हा दोष रक्तवाहिन्या, झडपा, हृदयाची भिंती यावर परिणाम करू शकतो.

जन्मजात हृदयरोगाचा प्रकार
जन्मजात हृदय हृदयाच्या खालील भागांमधे दोष होऊ शकतो.

हार्ट वाल्व्ह
हृदयामध्ये चार वाल्व्ह असतात ज्या एका विशिष्ट दिशेने रक्त वाहू देतात. या झडपामध्ये एक दोष हृदयातील रक्ताला गळती किंवा अवरोध होऊ शकतो ज्यामुळे हृदयाची योग्यरित्या पंप करण्याची क्षमता वाढते.

हार्ट वॉल
हृदयाच्या भिंती मध्ये एक दोष हृदयातील खालच्या आणि वरच्या चेंबरमध्ये आणि बाहेरील आणि उजवा बाजू दरम्यान योग्य प्रकारे विकसित होण्यापासून भिंतींना प्रतिबंधित करते, ज्यामुळे रक्त हृदयामध्ये परत प्रवाही होते, किंवा बांधणी तयार करता येते यामुळे रक्ताच्या गाठी निर्माण होतात. हृदयाच्या भिंत दुरुस्तीमुळे हृदयासाठी उच्च दाबाने काम करता येते ज्यामुळे ते होऊ शकतात उच्च रक्तदाब.

रक्तवाहिन्या
रक्तवाहिन्या आणि शरीरातील रक्त वाहून येण्यासाठी जबाबदार असलेल्या रक्तवाहिन्या आणि शिरा जन्मजात हृदयरोग रक्तवाहिन्यांत उपस्थित राहणे, जे योग्य रीतीने कार्य करण्यास त्यांना अक्षम करते, ज्यामुळे रक्ताचा प्रवाह कमी होतो ज्यामुळे रुग्णाच्या आरोग्यासाठी अनेक आरोग्य समस्या निर्माण होतात.

डायनाटिक आणि अॅसेनाटिक
कौन्मेनिअल हार्ट डिसीज दोन प्रकारच्या, सॅनोोटिक आणि ऍसेनाटिकमध्ये वर्गीकृत आहे; दोन्ही स्थितीत रक्ताचा योग्यरित्या शरीरात पंप होण्यापासून बचाव होतो. तथापि, दोन परिस्थितीमध्ये मुख्य फरक असा आहे की व्हायरोनेटिक हृदयरोग हा रक्तातील ऑक्सिजन पातळी कमी करतो, तर अस्नानीय हृदयरोग नाही. कमी झालेल्या ऑक्सिजनमुळे जन्मलेल्या बाळांना श्वास घेण्यास अडचण येऊ शकते आणि त्यांच्या त्वचेवर निळ्या रंगाचे टायंट आढळू शकतात.

जन्मजात हृदयरोग लक्षणे
ओळखणे जन्मजात हृदयरोगाची लक्षणे या हृदयाच्या अवस्थेसाठी ते इतके सोपे आहे की ते त्यांच्या जन्मापासून ते रुग्ण मध्ये उपस्थित असतात. कधीकधी ही लक्षणे रुग्णाच्या जन्मानंतर त्वरित ओळखली जाऊ शकतात आणि काही बाबतीत लक्षणे नंतर खूपच दिसतात.

हे देखील तपासा: हृदय समस्या चेतावणी सिग्नल

नवजात -

- निळसर ओठ, पायाची बोटं, त्वचा आणि बोटांनी
- आहार घेण्याची समस्या
- छाती दुखणे
- विलंब वाढ
- जन्मत: कमी वजन

नंतरचे वर्ष -

- चक्कर
- बेहोशी
- सूज
- समस्या श्वास
- असामान्य हार्ट रिदम
- थकवा

जन्मजात हृदयरोगाचे कारणे
जन्मजात हृदयरोग हृदयाची मांडणी सुरुवातीच्या विकासाच्या जटिलतेमुळे होते. हा दोष हृदयातील रक्तप्रवाहामुळे हस्तक्षेप करतो आणि श्वास घेतो. संशोधक हृदयातील दोषांच्या अचूक कारणांवर बोट दाखविण्यास सक्षम नाहीत, परंतु खालील कारणे अभ्यासात संशयित आहेत असे आहेत:

- कौटुंबिक इतिहास किंवा जीन्स
- गर्भधारणेदरम्यान विशिष्ट औषधे बाळगणे ज्या बाळाच्या वाढीसह हस्तक्षेप करतात.
- मधुमेह सारख्या रक्तातील साखरेची पातळी वाढल्यामुळे बालपणाची वाढ मर्यादित होऊ शकते.
- माता ज्यांना पहिल्या तीन महिन्यांत विषाणूंचा संसर्ग झाला आहे गर्भधारणा त्यांच्या हृदयाची कमतरता होऊ शकते.

जन्मजात हृदयरोग उपचार
- हृदयाची मांडणी - हृदयातील डिव्हाइसेस घालण्यासाठी शस्त्रक्रिया केली जाऊ शकते ज्यामुळे रक्त प्रवाह आणि त्यातून योग्यरितीने कार्य करण्यास मदत करणार्या हृदयाच्या धडधडीच्या तालबद्धतेला मदत होईल.

- औषधे- तोंडावाटे किंवा IV च्या मदतीने औषधांचा नियमित वापर रुग्णाला आरोग्य राखण्यात मदत करू शकतात.

- कॅथेटर प्रक्रिया - शस्त्रक्रियेने शस्त्रक्रिया करून लेगमध्ये रुग्णाचा रक्तवाहिनीत नलिका लावून त्यांच्या हृदयापर्यंत पोहोचण्यासाठी शल्यक्रियांना जन्मजात हृदयरोगाचा दोष सुधारण्यास मदत करतो.

- ओपन हार्ट सर्जरी - एक कॅथेटर प्रक्रिया दोष उपचार करण्यासाठी पुरेसे नाही तेव्हा मानले जाते. ही शस्त्रक्रिया रक्तवाहिन्या रूंदाविणे / अरुंद करणे, हृदय झडपाची दुरुस्ती करा, आणि हृदय मध्ये बंद राहील

- हार्ट ट्रान्सप्लान्ट - जन्मजात हृदयरोग पूर्णपणे काढून टाकण्यासाठी हा एकमेव स्थायी उपाय आहे या प्रक्रियेमध्ये, सदोष हृदय एक निरोगी कार्यरत हृदय बदलले आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- माझ्या मुलाला जन्मजात हृदय रोग ग्रस्त कसे होऊ शकते?
- कोणत्याही निर्धारित औषध खाण्यापूर्वी आपल्या डॉक्टरांशी सल्लामसलत करुन घ्या, मुलाची वाढ आणि आरोग्य पाहण्यासाठी नियमित तपासणी करा.

कौन्सिनेशनल हार्ट डिसीज हे योग्य आहे का?
जन्मजात हृदयरोगाचे ह्रदय प्रत्यारोपणाद्वारे कायमस्वरूपी पूर्णपणे बरे केले जाऊ शकते, परंतु या रूग्णांच्या कमकुवत हृदय संरचनेमुळे हे सुरक्षित पर्याय म्हणून मानले जात नाही. तथापि, निरोगी जीवनशैली राखताना नियमित औषध आणि उपचाराची काळजी घेतल्यास रुग्णाला ही स्थिती टिकू शकते.

Dr. Ashok Lathi
Dr. Ashok Lathi
MS - Allopathy, General Surgeon, 37 yrs, Pune
Dr. Manish Jawale
Dr. Manish Jawale
MD - Homeopathy, Homeopath, 17 yrs, Pune
Dr. Kirti Dagor
Dr. Kirti Dagor
BAMS, Ayurveda Panchakarma, 11 yrs, Pune
Dr. Kusum Garudkar
Dr. Kusum Garudkar
MS/MD - Ayurveda, Family Physician Ayurveda, 23 yrs, Pune
Dr. Shrikant Tile
Dr. Shrikant Tile
MBBS, Gynaecologist, 10 yrs, Pune
Hellodox
x